Dự kiến miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2029–2030

Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xây dựng dự thảo Nghị định quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và lộ trình miễn học phí, giáo trình môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh tại cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp. Mục tiêu của dự thảo là cụ thể hóa Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để tổ chức thực hiện thống nhất các chính sách hỗ trợ người học, giảm chi phí học tập và bảo đảm công bằng trong giáo dục.

Theo dự thảo, việc miễn phí sách giáo khoa sẽ được thực hiện trên phạm vi cả nước từ năm học 2029–2030. Đây được xem là một bước đi lớn trong chính sách giáo dục, bởi sách giáo khoa từ lâu vẫn là một khoản chi đáng kể đối với nhiều gia đình, nhất là những hộ có con em đang học tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông.

Mô hình thư viện dùng chung

Điểm đáng chú ý của chính sách này là cách triển khai theo mô hình thư viện dùng chung. Thay vì học sinh phải tự mua toàn bộ sách giáo khoa mới mỗi năm học, Nhà nước sẽ đầu tư mua sắm sách giáo khoa để trang bị cho thư viện các cơ sở giáo dục. Học sinh và giáo viên sẽ mượn sách trong năm học hoặc học kỳ, sau đó hoàn trả để tiếp tục luân chuyển, tái sử dụng cho các khóa học sau.

Cách làm này không chỉ giúp giảm chi phí trực tiếp cho phụ huynh mà còn hướng tới sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực công. Dự thảo cũng nêu rõ sách giáo khoa được mua từ ngân sách nhà nước là tài sản công, nên việc quản lý, sử dụng và luân chuyển phải bảo đảm công khai, minh bạch, hạn chế thất thoát và lãng phí.

Danh mục sách giáo khoa được miễn phí sử dụng sẽ thuộc bộ sách do Bộ trưởng Bộ GD&ĐT quyết định dùng thống nhất trên toàn quốc. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm tính đồng bộ, thuận lợi cho quản lý thư viện và triển khai trong hệ thống giáo dục.

Lộ trình và phạm vi áp dụng

Dự thảo xác định việc miễn phí sách giáo khoa sẽ áp dụng trên phạm vi cả nước từ năm học 2029–2030. Tuy nhiên, các địa phương có khả năng cân đối ngân sách được khuyến khích triển khai sớm hơn, đặc biệt ưu tiên các địa bàn biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, cũng như các vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn.

Cách tiếp cận theo lộ trình này cho thấy chính sách không được thiết kế theo kiểu “một bước làm ngay toàn bộ”, mà có sự phân tầng theo khả năng ngân sách và nhu cầu thực tế của từng địa phương. Đây là điểm hợp lý vì hệ thống trường học ở Việt Nam có sự chênh lệch khá lớn giữa thành thị, nông thôn và vùng khó khăn.

Bên cạnh sách giáo khoa, dự thảo còn quy định Nhà nước bảo đảm giáo trình môn Giáo dục quốc phòng và an ninh cho người học tại các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp theo hình thức mượn – trả thông qua thư viện. Việc miễn phí giáo trình môn này dự kiến được thực hiện trên toàn quốc từ năm học 2027–2028.

Ý nghĩa xã hội của chính sách

Nếu được triển khai đúng lộ trình, chính sách miễn phí sách giáo khoa sẽ mang lại tác động xã hội rất rõ rệt. Trước hết, đây là một bước giảm gánh nặng chi phí học tập cho hàng triệu gia đình, đặc biệt trong bối cảnh nhiều nhà có từ hai con trở lên đang độ tuổi đi học. Mỗi năm học, khoản mua sách giáo khoa tuy không phải lúc nào cũng quá lớn với một số hộ gia đình, nhưng cộng dồn cùng đồng phục, dụng cụ học tập và các khoản phụ trợ khác thì vẫn là áp lực đáng kể.

Thứ hai, mô hình dùng chung và mượn – trả giúp nâng cao ý thức bảo quản sách, hình thành thói quen sử dụng tài sản chung có trách nhiệm. Khi sách được luân chuyển qua nhiều thế hệ học sinh, giá trị sử dụng của một bộ sách sẽ được kéo dài thay vì chỉ dùng một lần rồi bỏ đi.

Thứ ba, chính sách này góp phần hướng tới công bằng giáo dục. Học sinh ở vùng khó khăn sẽ có điều kiện tiếp cận sách giáo khoa tương đương với học sinh ở nơi có điều kiện kinh tế tốt hơn, từ đó thu hẹp một phần khoảng cách cơ hội học tập.

Kinh phí và yêu cầu quản lý

Theo các thông tin được công bố, kinh phí thực hiện chính sách miễn phí sách giáo khoa dự kiến do ngân sách nhà nước bảo đảm theo phân cấp hiện hành, đồng thời khuyến khích huy động thêm nguồn lực hợp pháp từ tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước để hỗ trợ các cơ sở giáo dục. Một số nguồn tin cũng cho biết tổng kinh phí dự kiến có thể ở mức hơn 4.000 tỉ đồng, cho thấy đây là một chính sách quy mô lớn, cần sự chuẩn bị kỹ về tài chính và tổ chức thực hiện.

Dự thảo nhấn mạnh việc quản lý, mua sắm, phân bổ, sử dụng và luân chuyển sách giáo khoa phải công khai, minh bạch; tăng cường trách nhiệm giải trình và giám sát. Những hành vi như thu phí trái quy định, cung ứng sách không đúng danh mục, lập hồ sơ khống hoặc làm thất thoát tài sản công đều bị nghiêm cấm và xử lý theo quy định của pháp luật.

Điều này cho thấy bài toán không chỉ nằm ở chuyện “có ngân sách hay không”, mà còn nằm ở năng lực quản trị hệ thống. Nếu không có cơ chế kiểm soát tốt, sách mua bằng tiền ngân sách có thể nhanh xuống cấp, bị thất lạc hoặc phân bổ không đều giữa các trường. Vì vậy, khâu tổ chức thư viện, kiểm kê và luân chuyển sách sẽ là mắt xích quyết định hiệu quả chính sách.

Tác động đối với phụ huynh và nhà trường

Với phụ huynh, chính sách này có thể tạo ra thay đổi tích cực rõ rệt ngay từ thói quen chuẩn bị năm học mới. Thay vì phải lo mua trọn bộ sách giáo khoa mỗi năm, gia đình có thể giảm một khoản chi cố định, nhất là ở các bậc học phổ thông. Đây là điều được nhiều phụ huynh quan tâm, bởi chi phí đầu năm học thường là gánh nặng đáng kể.

Với nhà trường, việc triển khai thư viện dùng chung sẽ đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ về cơ sở vật chất, cán bộ phụ trách, phần mềm quản lý sách và quy trình mượn – trả. Các trường không chỉ đóng vai trò là nơi dạy học, mà còn phải trở thành đầu mối quản lý một hệ thống sách dùng chung có tính luân chuyển cao. Nếu làm tốt, mô hình này có thể nâng cao hiệu quả thư viện trường học và tạo nền tảng cho các chính sách hỗ trợ học sinh khác trong tương lai.

Bức tranh chính sách lớn hơn

Dự thảo miễn phí sách giáo khoa không phải là một chính sách đơn lẻ, mà nằm trong tổng thể chủ trương đổi mới và hỗ trợ người học. Cùng với lộ trình miễn học phí ở một số cấp học và miễn giáo trình môn Giáo dục quốc phòng và an ninh theo lộ trình riêng, có thể thấy định hướng chung của chính sách giáo dục hiện nay là giảm các chi phí trực tiếp mà gia đình phải gánh chịu.

Trong bối cảnh đó, mốc năm học 2029–2030 không chỉ là một thời điểm kỹ thuật, mà còn là dấu mốc thể hiện sự chuyển dịch từ mô hình “phụ huynh tự trang bị” sang mô hình “Nhà nước đầu tư, học sinh sử dụng luân phiên”. Nếu được thiết kế tốt, đây có thể là một cải cách đáng kể trong cách tổ chức hỗ trợ học tập ở Việt Nam.

Từ những nội dung trong dự thảo, có thể thấy chủ trương miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2029–2030 là một bước đi có ý nghĩa lớn về mặt xã hội, giáo dục và tài chính. Chính sách này vừa nhằm giảm gánh nặng cho phụ huynh, vừa hướng tới công bằng trong tiếp cận giáo dục, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về quản lý tài sản công và vận hành thư viện trường học.

Nếu được thông qua và triển khai đồng bộ, đây sẽ là một trong những chính sách được kỳ vọng nhất của ngành giáo dục trong giai đoạn tới.

Theo: xaydungchinhsach.chinhphu.vn