Sách giáo khoa nước ngoài​ từ châu Á đến châu Âu

Sách giáo khoa là một phần rất quan trọng trong giáo dục phổ thông, nhưng cách các quốc gia sử dụng lại không giống nhau. Có nước phát miễn phí hoàn toàn cho học sinh, có nước cho mượn rồi thu hồi, có nước để nhà trường tự chọn nhiều bộ sách, cũng có nơi học sinh phải tự mua theo danh mục được phê duyệt.

Sách giáo khoa nước ngoài từ Á đến Âu

Điểm đáng chú ý là cùng là sách giáo khoa, nhưng vai trò của nó ở mỗi nước lại phản ánh triết lý giáo dục khác nhau. Có nơi coi SGK là công cụ trung tâm, có nơi chỉ xem đó là tài liệu tham khảo trong khi giáo viên tự xây dựng giáo án riêng.

Hàn Quốc: miễn phí nhưng mỗi trường có thể dùng khác nhau

Ở Hàn Quốc, học sinh từ tiểu học đến trung học phổ thông được hưởng giáo dục miễn phí, trong đó có cả sách giáo khoa và các khoản hỗ trợ vận hành trường học. Tuy nhiên, mỗi trường có thể sử dụng một bộ sách giáo khoa khác nhau, nên học sinh không học theo một mẫu thống nhất trên toàn quốc.

Sau khi dùng xong, học sinh không phải trả lại sách, tức là SGK được cấp phát như một phần của chính sách giáo dục công. Cách làm này vừa giảm gánh nặng chi phí cho gia đình, vừa tạo điều kiện để từng trường chủ động hơn trong việc chọn tài liệu phù hợp.

Nhật Bản: nhà nước mua và cấp phát

Nhật Bản là một trong những nước có chính sách rất rõ ràng về SGK. Bộ Giáo dục nước này mua sách bằng ngân sách nhà nước và phát miễn phí cho học sinh trường công lập, còn sách giáo khoa điện tử cũng đang được đưa dần vào hệ thống miễn phí.

Điều đáng chú ý là Nhật không chỉ dừng ở sách giấy. Theo các thông tin được tổng hợp, nước này đã bắt đầu triển khai SGK điện tử cho một số môn và khối lớp, cho thấy xu hướng số hóa tài liệu học tập đang được đẩy mạnh.

Mỹ: sách giáo khoa là tài liệu tham khảo

Khác với nhiều nước châu Á, ở Mỹ học sinh thường phải tự mua sách giáo khoa, và giá sách có thể khá cao. Một số trường và giáo viên không phụ thuộc hoàn toàn vào SGK mà dạy theo khung chương trình và giáo án riêng, còn sách được xem như tài liệu tham khảo hoặc học thêm.

Mô hình này khiến vai trò của giáo viên ở Mỹ nổi bật hơn, vì họ có nhiều quyền chủ động trong việc thiết kế nội dung học. Tuy nhiên, nó cũng có thể tạo áp lực chi phí cho gia đình, nhất là ở những lớp hoặc môn học dùng sách đắt tiền.

Tham khảo >> Sách giáo khoa ở Mỹ – Một cách dùng khác biệt với Việt Nam

Singapore: ít sách nhưng chọn rất kỹ

Singapore là ví dụ điển hình của mô hình dùng nhiều bộ SGK nhưng số lượng sách học sinh thực sự dùng không quá lớn. Theo các nguồn được tổng hợp, học sinh có thể chỉ dùng một số ít cuốn trong cả giai đoạn học, nhưng mỗi cuốn đều được lựa chọn và quản lý khá chặt chẽ.

Cách làm này cho thấy Singapore chú trọng chất lượng hơn số lượng. Thay vì học nhiều sách, học sinh học theo chương trình được tinh gọn, rõ mục tiêu và bám sát từng cấp độ.

Trung Quốc: miễn phí theo hình thức mượn và trả

Trung Quốc áp dụng chính sách khá đặc biệt: sách giáo khoa được phát miễn phí cho học sinh phổ thông, nhưng không thuộc sở hữu cá nhân mà phải trả lại vào cuối năm học để tái sử dụng.

Mô hình này giúp giảm chi phí cho phụ huynh và tiết kiệm ngân sách về lâu dài. Đồng thời, nó cho thấy SGK ở Trung Quốc được quản lý như một nguồn lực giáo dục công, không phải món đồ tiêu dùng của từng gia đình.

Malaysia, Thái Lan và Myanmar: sách miễn phí ở trường công

Ở Đông Nam Á, Malaysia đã áp dụng SGK miễn phí cho toàn bộ học sinh từ năm 2008, còn phụ huynh chỉ phải bồi hoàn nếu làm mất sách. Myanmar và Thái Lan cũng có chính sách tương tự, tức là nhà nước đóng vai trò lớn trong việc giảm chi phí giáo dục cơ bản.

Mô hình này khá phổ biến ở các nước muốn bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục. Khi sách được cấp miễn phí hoặc cho mượn, khoảng cách giữa học sinh có điều kiện và học sinh khó khăn sẽ được thu hẹp đáng kể.

Pháp, Đức, Hà Lan và Bắc Âu: ưu tiên hỗ trợ công

Ở nhiều nước châu Âu như Pháp, Đức, Hà Lan, Thụy Điển, Thụy Sĩ và New Zealand, cơ quan quản lý giáo dục trung ương hoặc địa phương thường phát SGK miễn phí cho học sinh.

Riêng tại một số nước như Ý, phụ huynh vẫn phải mua sách cho con nhưng học sinh nghèo sẽ được hỗ trợ. Điều này cho thấy châu Âu không có một mô hình duy nhất, mà tùy từng quốc gia sẽ có mức độ can thiệp khác nhau của nhà nước.

Ấn Độ, Bangladesh, Pakistan và Sri Lanka: miễn phí chủ yếu cho trường công

Ở Nam Á, các nước như Ấn Độ, Bangladesh, Pakistan và Sri Lanka thường chỉ cấp SGK miễn phí cho học sinh trường công lập.

Cách làm này phản ánh nguồn lực giáo dục còn phân bổ theo từng khu vực và từng nhóm trường. Dù chưa bao phủ toàn bộ hệ thống, chính sách này vẫn giúp giảm gánh nặng chi phí cho một bộ phận lớn học sinh có hoàn cảnh khó khăn.

Indonesia: vừa sách giấy vừa bản số

Indonesia là trường hợp đáng chú ý vì ngoài sách giấy, Bộ Giáo dục còn đăng tải toàn bộ SGK dưới dạng PDF trên website để học sinh có thể tải về xem hoặc in ra với chi phí thấp hơn.

Đây là giải pháp thực tế trong bối cảnh giá sách có thể trở thành rào cản với nhiều gia đình. Việc số hóa SGK giúp học sinh tiếp cận tài liệu dễ hơn, đồng thời tăng khả năng linh hoạt trong học tập.

So sánh các mô hình sách giáo khoa nước ngoài

Nhìn tổng thể, có thể chia thành vài mô hình chính:

• Cấp miễn phí hoàn toàn: như Nhật Bản, Hàn Quốc, một số nước châu Âu.
• Cho mượn rồi thu hồi: như Trung Quốc và một số hệ thống trường công.
• Phụ huynh tự mua: như Mỹ, một phần ở Singapore và Hàn Quốc.
• Kết hợp sách giấy và sách số: như Nhật Bản, Indonesia.

Mỗi mô hình đều có ưu và nhược điểm riêng. Nơi nào nhà nước can thiệp mạnh thì phụ huynh đỡ tốn chi phí hơn, nhưng trường học ít linh hoạt hơn; nơi nào để trường hoặc giáo viên chủ động nhiều thì chất lượng giảng dạy có thể đa dạng hơn, nhưng chi phí và chênh lệch tiếp cận lại lớn hơn.

Câu chuyện sách giáo khoa cho thấy một điều rất rõ: giáo dục không chỉ là chuyện dạy gì, mà còn là chuyện tổ chức tài liệu học như thế nào. Khi sách được phát miễn phí hoặc quản lý chặt, học sinh dễ tiếp cận hơn; khi nhiều bộ sách cùng tồn tại, giáo viên và nhà trường có thêm quyền chọn lựa.

Điều quan trọng không phải nước nào dùng một bộ hay nhiều bộ, mà là mô hình đó có giúp học sinh học tốt hơn, công bằng hơn và ít tốn kém hơn hay không. Đây cũng là lý do nhiều quốc gia vẫn tiếp tục điều chỉnh chính sách SGK theo hướng linh hoạt hơn và phù hợp hơn với thực tế.